الف) جلب توجه و آرام كردن كلاس

1 - در ابتدا هيچ كاري نكنيد. در جاي خود بي‌حركت و ساكت بايستيد، ابتدا نزديك‌ترين دانش‌آموز به وجود شما پي خواهد برد. چند لحظه صبر كنيد، رفته‌رفته به ديگران رسيده و كلاس آرام خواهد شد.

 2 - اگر كلاس آرام نشد فرياد نكشيد. با صدايي آهسته با دو سه نفر از شاگرداني كه به نظر مي‌رسد آمادگي گوش دادن به شما را دارند شروع به صحبت كنيد.

3 - از حس كنجكاوي دانش‌آموزان استفاده كنيد. طبيعت انسان طوري است كه دوست ندارد از هيچ مطلبي غافل بماند با صدايي آرام شروع به صحبت كنيد بسياري از آنان ساكت شده و دوست دارند بشنوند.

4 - به يك نفر تذكري بدهيد يا سؤالي بپرسيد و در انتهاي سؤال خود نام يكي از شاگردان را كه مي‌دانيد گوش نمي‌داده به زبان بياوريد آن وقت تأثير لو رفتن يك دانش‌آموز وراج را كه همه چشم‌ها به سوي او نشانه رفته مشاهده خواهيد كرد.

5 - مردم عاشق تمجيد هستند. به جاي غر زدن به دانش‌آموزاني كه گوش نمي‌كنند از كساني كه توجه مي‌كنند تعريف و تمجيد كنيد.

6 - ابتدا با يك تكليف آغاز كنيد. آن را به صورت پلي كپي بدهيد يا بر روي تخته بنويسيد.

7 - اهدافي تعيين كنيد. مثلاً به سرگروه‌ها تكليف بدهيد.

8 - بي‌نظمي را توهين به خود تلقي نكنيد. بي‌نظمي اقتضاي طبيعت كودكان و يك چيز طبيعي است كه به روش‌هاي مقتضي بايد كنترل شود.

9 - كمتر كسي راضي مي‌شود تفريح را از دست بدهد. درس را در حد امكان با موضوعي سرگرم كننده آغاز كنيد.

10 - شيوه‌هايي براي جلب توجه دانش‌آموزان داشته باشيد. مثلاً حسب مورد از كاست يا نوار ويدئويي استفاده كنيد.

ب) يادگيري اسامي دانش‌آموزان

1 - هنگام سؤال كردن از دانش‌آموزان آنها را به نام صدا كنيد.

2 - هر اسمي را مي‌آموزيد به‌كار ببنديد.

3 - اسامي را در معرض ديد قرار دهيد. مثلاً دانش‌آموزان ابتدايي دوست دارند نام خود را روي لباسشان بزنند.

4 - مواظب اسامي مشابه باشيد.

5 - از درستي تلفظ نام دانش‌آموزان مطمئن شويد.

6 - از خود پشتكار نشان دهيد. يادگيري چند هفته وقت نياز دارد. دانش‌آموزان از معلماني كه سعي در يادگيري اسامي آنها ندارند انتقاد مي‌كنند.

ج) جلوگيري از بي‌نظمي در كلاس

1 - چند قانون رفتاري شفاف براي كلاس وضع كنيد. دانش‌آموزان را در تهيه اين قوانين شركت دهيد.

2 - هر رفتار خوب را بلافاصله با يك واكنش مثبت پاسخ دهيد. (مثلاً با يك لبخند يا چند كلمه تعريف يا تشويق)

3 - قبل از اينكه يك بي‌نظمي جزئي تبديل به يك ناهنجاري بزرگ شود به آن رسيدگي كنيد. بي‌نظمي‌هاي جزئي به صورت خصوصي حل و فصل مي‌شود و رو‌دررويي در انظار ديگران توجه بيش از حدي برمي‌انگيزد.

4 - مجازات قانون شكني را مشخص كنيد. با دانش‌آموز خاطي برخورد نماييد.

5 - از دانش‌آموزان انتظارات غير منطقي نداشته باشيد. تكاليف مناسب حال همه دانش‌آموزان باشد.

6 - نوع برخورد خود را در صورت انجام يا عدم انجام تكاليف مشخص كنيد. (به صورت منطقي و اثر گذار)

7 - انعطاف داشته باشيد. به محض اينكه احساس كرديد يادگيري درس به خوبي پيش نمي‌رود سرعت يا موضوع يا روش تدريس را تغيير دهيد. به‌خاطر داشته باشيد اين يك توانايي است نه يك ضعف.

8 - اگر دانش‌آموزي نظم كلاس را برهم مي‌زند او را جا به جا كنيد و نشان دهيد متوجه بي‌نظمي او شده‌ايد.

9 - براي فروكش كردن عصبانيت مدتي وقت بدهيد. اگر شما يا دانش‌آموز از كوره در رفتيد چند دقيقه فرصت بدهيد تا هر دو آرام شويد. سپس شاگرد عصباني را براي مدتي بيرون از كلاس ببريد و زمينه گفتن «متأسفم كه چنين اتفاقي افتاد» را در او ايجاد كنيد.

10 - علت رفتار ناشايست را بررسي كنيد. ممكن است مسائل خانوادگي، مالي و.... عامل اين رفتار باشد.

11 - در پايان كلاس، به‌عنوان پاداش و به‌خاطر رضايت از يك فعاليت مفيد و رفع خستگي، يك تست شفاهي يا سرگرمي براي دانش‌آموزان در ده دقيقه آخر كلاس در نظر بگيريد.

د) در نظر گرفتن فرصتهاي يكسان براي دانش‌آموزان

توصيه‌هاي زير كمك مي‌كند با تمام دانش‌آموزان خود رفتار يكساني داشته باشيد:

1 - عدالت را در برابر دانش‌آموزان رعايت كنيد. (در نگاه كردن، توجه، تبسم، تشويق، تنبيه و...)

2 - به هنگام گروه بندي دانش‌آموزان براي انجام كارهاي گروهي، معيار مشخصي در نظر گرفته شود.

3 - از تبعيض در تكاليف بپرهيزيد.

4 - از بيان داستان خنده داري كه ممكن است به فردي يا گروهي بي‌احترامي شود خودداري كنيد.

5 - تلفظ صحيح نام تمام دانش‌آموزان را ياد بگيريد.

منبع: كتاب «پانصد نكته براي معلمان» ترجمه: سعيد مادح خاكسار

افت‌ تحصيلي موضوعي غير قابل حل نيست، اما حل آن هم يكباره و ناگهاني و با شيوه‌هاي آني ميسر نيست. براي مقابله با اين پد‌يد‌ه، به برنامه‌ريزي‌هاي د‌رازمد‌ت و زيربنايي احتياج است. برنامه‌هايي كه بر اساس واقعيت‌هاي اجتماعي باشند‌ و ضمانت اجرايي به عنوان يكي از اصول برنامه‌ريزي آموزشي را د‌اشته باشند‌.

الف: برنامه‌هاي د‌رازمد‌ت يا بنياد‌ي: اين برنامه‌ها تد‌ابير زيربنايي است كه يك سياست كلي را د‌ر نظام آموزشي مي‌طلبد‌. برخي از جزييات اين روش‌ها عبارتند‌ از:

1- تجد‌يد‌ نظر د‌ر نظام ارزشيابي.

2- كاهش تعد‌اد‌ د‌انش‌آموزان هر كلاس.

3- ارزيابي هوشي د‌انش‌آموزان قبل از د‌بستان.

4- فراهم كرد‌ن امكانات آموزش و پرورش.

ب: برنامه‌هاي كوتاه مد‌ت: جزئيات اين برنامه‌ها به شرح زير است:

1- تهيه به موقع كتاب‌هاي د‌رسي و فراهم آورد‌ن وسايل كمك آموزشي.

2- همكاري نزد‌يك اولياء مد‌رسه و والد‌ين.

3- ارزيابي عملكرد‌ معلمان و تشويق معلمان كارآمد‌.

4- تقويت انگيزه‌هاي د‌روني د‌انش‌آموزان.

همچنين تغيير د‌ر نگرش‌هاي آموزشي معلمان، تغيير د‌ر سبك‌هاي مد‌يريت مد‌ارس، نوآوري د‌ر روش‌هاي تد‌ريس، اصلاح فرآيند‌ ياد‌د‌هي-   ياد‌گيري و توجه به مشاركت مرد‌مي‌ مي‌تواند‌ د‌ر كاهش مسائل آموزش و پرورش به ويژه افت‌ تحصيلي مثمر ثمر باشد‌.

بهره‌گيري از مطالعات تطبيقي يعني استفاد‌ه از تجربيات ساير كشورها د‌ر اين زمينه ميتواند‌ مؤثر باشد‌. به عنوان مثال د‌ر هند‌ راه‌هاي زير را به كار برد‌ه‌اند‌:

1- روش‌هاي موثر تد‌ريس عرضه گرد‌يد‌.

2- بازآموزي معلمين آغاز شد‌.

3- بين والد‌ين و معلمين رابطه نزد‌يك‌تر ايجاد‌ شد‌.

د‌ر كشور پاكستان بيشتر روي بازآموزي‌ها تاكيد‌ شد‌ه و بازآموزي معلمين را سرلوحه كار خود‌ قرار د‌اد‌ه‌اند‌ و معتقد‌ند‌ كه اين كار بايد‌ شامل آموزش مهارت‌هاي تد‌ريس، بازنگري محتواي د‌روس و آموزش مهارت‌هايي باشد‌ كه انگيزه د‌انش‌آموزان را به د‌رس و تحصيل بيشتر كند‌.

همچنين براي كاهش افت‌ تحصيلي علاوه بر راه‌هاي د‌رون سازماني به راه‌هاي برون سازماني نيز نياز است. مثلا كاهش علائق افراد‌ به تحصيلات به ويژ د‌ر پسران، به خاطر نبود‌ بازار كار مناسب و شايسته براي د‌انش‌آموختگان است كه اين مهم عامل جد‌ي د‌ر كاهش انگيزش تحصيلي د‌ر آنها مي‌شود‌، به طوري كه نابرابري‌هاي آموزشي د‌ر شهر و روستا و نيز نابرابري‌هاي جنسيتي (د‌ختران د‌ر مقابل پسران) د‌ر تحصيلات عاليه كه د‌ر يك د‌هه اخير بر عكس چند‌ د‌هه قبل د‌ر نظام آموزش و پرورش و نظام آموزش عالي كشور ما رخ د‌اد‌ه است، به د‌ليل عد‌م تطابق نيازهاي بازار كار به تخصص فارغ‌التحصيلان مد‌ارس و دانش‌آموختگان د‌انشگاه‌هاست.

چند نكته پيشنهادي جهت تقويت مطالعه در دانش‌آموزان

×   وزارت آموزش و پرورش از ناشران و مؤلفان متخصص دعوت كند تا كتابهاي علمي و آموزشي را در حد دانش‌آموزان به زباني شيرين و سرگرم كننده تأليف كنند و اين كتابها جايگزين كتب كم‌محتوا ونامناسب موجود در كتاخانه‌هاي مدارس شود.

×   در كنار مسابقات با ارزش متعدد از كتب ديني و قديمي،چه خوب بود مسابقاتي علمي براي معلمان طرح مي‌شد تا آنها وادار به مطالعه ‌شوند.

×   كتابخانه اداره و مراكز ضمن خدمت بايد فعال‌تر شوند و مثل مدارس به معلمان كتاب امانت دهند و سهل‌الوصول باشند.

×   زنگ مطالعه به صورت اجباري و قانونمند،به برنامه درسي مدارس اضافه شود و در آن كتابهايي توسط معلم خوانده شود يا به صورت نمايش و قصه گويي توسط دانش‌آموز مطالعه شود.

×   تهيه كتابي به جاي درس انشاي فعلي كه سراسر محدود شده به دستور زبان و نه نوشتن به صورت تخصصي.در اين كتاب مي‌توان داستانها،قطعه‌هاي ادبي،نثرهاي زيبا و زندگينامه شاعران و نويسندگان و اديبان ايران و جهان را نوشت و به عنوان كتاب درسي در زنگ انشاء از آن استفاده كرد و از اين سردرگمي معلم و دانش‌آموز خلاص شد.گذشته از آن،امروزه ديگر واقعا"همه‌ي جامعه از موضوعات تكراري«نامه‌اي به معلم و پدر و مادر»يا «در آينده مي‌خواهيد چكاره شويد؟»و يا «علم بهتر است يا ثروت»خسته شده‌اند و بايد گفت تاريخ مصرف اين كلاسها واقعا" گذشته و بايد فكر اساسي به حال انشاي جامعه كرد كه يك دكتر يا مهندس از نوشتن يك مطلب اداري،ادبي،احساسي و ...اتوان است.

×   برگزاري همايش‌هاي بزرگ در اداره بين معلمان و نويسندگان و ادباي بزرگ كشور،چرا كه بزرگان اين رشته(و هر رشته ديگري)هميشه راهكارها و ابتكارات بي‌نظير و فوق‌العاده‌اي در حل مشكلات مربوطه دارند.

×   تعويض كتابهاي مدارس با هم در تابستان براي پربار كردن كتابخانه‌ي مدارس

امروزه و در قرن 21 توجه جدي به امر مهم آموزش و پرورش از اهداف كليدي و مهم دولتها محسوب مي شود. مخصوصاً افزايش كمي دانش آموزان با توجه به كمبود امكانات و منابع كيفيت بخشي به امور آموزشي و پرورشي را در اولويت اول برنامه ها قرار داده است. به طوري كه علماي تعليم و تربيت معتقدند كه محيط يادگيري مناسب از مهمترين پايه هاي كيفيت بخشي محسوب مي شود و محيط يادگيري مناسب در گروي (فضاي فيزيكي، رواني، اجتماعي) مطلوب در مدرسه توأم با مناسبات انساني مي باشد، يعني هر گاه فضاي مدرسه (باز، خلاق و انساني) باشد يادگيري مداوم، لذت بخش و عميق خواهد بود. در كيفيت بخشي به امور مدرسه در ابعاد آموزشي و پرورشي بايد به بازسازي الگوي روابط درون مدرسه اي و آموزشهاي لازم براي توانمندسازي دانش آموزان توجه جدي نمود تا با كمك الگوي مناسب كيفيت بخشي دانش آموزان (توانمند، مستقل، خود رهبر، پژوهشگر و متدين) تربيت كرد.

الف ) برخي از راهكارهاي كيفيت بخشي به امور آموزشي در مدرسه

×      توجه به فضاي فيزيكي در مدرسه در همه ابعاد «از جمله ميز و نيمكت مناسب، رنگ كلاسها، تخته سياه، گچ تحرير مرغوب و...»

×      روابط انساني مطلوب بين كاركنان و دانش آموزان و اوليا با هدايت و رهبري دلسوزانه مدير با عنوان كارگردان اصلي در مدرسه

×      ارتباط و تعامل دوسويه بين دانش آموزان به عنوان عنصر اصلي و محوري در تعليم و تربيت .

×      توجه جدي به نيازهاي آموزشي و پرورشي دانش آموزان در مدرسه از قبيل كتابخانه، نمازخانه، كارگاههاي علمي و رايانه، آزمايشگاه، زمين بازي مناسب، وسايل و امكانات ورزشي و...

×      كيفيت بخشي به جلسات شوراي معلمان با طرح مسايل علمي و كاربردي و تشكيل كارگاههاي آموزشي

×      هدايت و راهنمايي معلمان به آموزشهاي خلاق و استفاده از يادگيري مشاركتي توسط خود دانش آموزان، استفاده از روشهاي تدريس بارش مغزي (فكري) براي توانمندسازي‌دانش آموزان در حل مسايل روزمره و زندگي

×      توجه لازم به كلاسهاي جبراني و ارايه برنامه منظم مطالعه به دانش آموزان در منزل

×      توجه جدي به بانك جايزه در مدرسه و تشويق دانش آموزان

×      توجه جدي به ساعت ورزش در مدارس و نيز برگزاري مسابقات علمي در مدارس با تشويق دانش آموزان

×      توجه جدي و اهميت دادن به روز نوجوان و جوان و دانش آموز در مدرسه و ارتباط مستمر و دو سويه بين كاركنان مدرسه و دانش آموزان در جهت حل مسايل روزمره با كمك خود دانش آموزان

ب ) برخي از راهكارهاي كيفيت بخشي به امور تربيتي و پرورشي در مدارس