روش حل مسئله

در اين پست قصد دارم يكي ديگر از روش‌هاي فعال تدريس را با عنوان روش حل مسئله از دوكتاب راهنماي عملي روش‌هاي مشاركتي در فرآيند تدريس تأليف منوچهر فضلي‌خاني و كليات روشها و فنون تدريس تربيت معلم  به‌طور مختصر و مفيد همراه با مثال تشريح نمايم.

مورگان و همكاران او مسأله را نوعي تعارض يا تفاوت بين موقعيت موجود و موقعيت ديگري كه مي‌خواهيم ايجاد كنيم، تلقي مي‌كنند.به عبارت ديگر انسان‌ها درپي حل مسائل خود هستند و مي‌كوشند براي هر موضوع حل نشده‌اي، راه حلي بيابند.در اين ميان بايد ياآوري كرد كه مسئله به معني مشكل و معضل نيست و موضوعي كه براي ما مشكل ايجاد كند،مسئله به حساب نمي‌آيد.بلكه در هر اقدامي،رسيدن به هدف همان حل مسئله است.يكي از تفاوتهاي انسانها در مقام موجودات ذي‌شعور و داراي خلاقيت،همين توانايي يافتن راه حل از طريق تفكر است.بنابراين،رسيدن به كنه قضيه و حقيقت‌يابي،نوعي حل مسئله است.

اگر نظام آموزشي توانايي حل مسئله را دانش‌آموزان ياد بدهد،به يقين به اهداف خود دست خواهد يافت.زيرا هرچه قدرت تصميم گيري و گزينش راه‌حل‌هاي مطلوب در دانش‌آموزان افزايش يابد،نيازهاي روزمره خود را راحت‌تر رفع مي‌كنند و موفق‌تر خواهند بود. يك ضرب المثل چيني مي‌گويد:«اگر به فردي يك ماهي بدهي،يك وعده غذاي او را فراهم آورده‌اي.اما اگر به او ماهيگيري بياموزي،غذاي يك عمر او را تأمين كرده‌اي.»اين موضوع نشان مي‌دهد كه بايد به فراگيرندگان،روش حل مسئله و تصميم گيري را بياموزيم و آنان را به روش‌هاي گوناگون مسلح كنيم تا در موقعيت‌هاي مناسب دست به انتخاب بزنند.تأكيد نظام‌هاي پيشرفتۀ آموزشي،به ويژه در مسائل پرورشي نيز،بر همين است.بايد رويكردهاي حل مسئله را تقويت كنيم تا دانش‌آموزان بتوانند بنا به مقتضيات زمان،اطلاعات و آموخته‌هاي خويش را تعميم دهند و نيروهاي بالقوه را به فعل برسانند و در گسترۀ  زندگي،به رفتارهاي مطلوب تبديل كنند.

راه‌هاي مختلفي براي حل مسئله وجود دارد كه برخي از آنها به شرح زير است:

       I.      حل مسئله از طريق آزمايش و خطا:

 چنانچه با مسئله‌اي روبرو شويم كه براي حل آن،قاعده و اصول از پيش شناخته شده‌اي در اختيار نداشته باشيم،از طريق آزمايش و خطا آن را حل مي‌كنيم.

مثال: چنانچه براي نخستين بار بخواهيم با دسته كليدي كه تعداد زيادي كليدهاي شبيه به هم دارد،قفلي را باز كنيم،ناچار بايد با آزمايش و خطا،يك يك كليدها را امتحان كنيم تا به كليد اصلي برسيم.روش آزمايش و خطا قاعده و اصول معيني ندارد و موجب اتلاف وقت مي‌شود.

    II.      حل مسئله از طريق بينش و شناخت

هنگامي كه عناصر و روابط مربوطبه يك مسئله براي انسان شناخته شده باشند،مي‌توان از طريق بينش و شناخت حل كرد.روش حل مسئله از طريق بينش و شناخت به كشف الگوي روابط يا اصولي كه در مسئله نهفته است دلالت دارد و به محض اينكه عوامل مذكور شناخته شوند مسئله مستقيما" حل خواهد شد.

مثال:فرض كنيم كه يك پيام سرّي با اين ارقام(40-8-40-4)ارسال شده است.براي حل اين مسئله بايد بدانيم ارقامي كه به كار رفته‌اند چه ارتباطي با حروف الفبا دارند.وقتي كشف مي كنيم كه ارقام مذكور به ترتيب حروف ابجد هستند از طريق بينش مفهوم آن دريافت و در حقيقت آن را حل مي‌كنيم.

 III.      حل مسئله با روش تحليلي

تحليل تدريجي و گام به گام در جهت رسيدن به حل مسئله به فهم كامل كليه مراحل و روابط مربوط نياز دارد.اين روش آميزه‌اي از دو روش ذكر شده(روش آزمايش و خطا،روش بينش و تفكر منطقي)است.بسياري از مسائل هندسي بدين‌گونه حل مي‌شوند.

مثال:نمونه مسائلي كه در علوم اجتماعي ميتوانند به روش تحليلي مورد بررسي قرار گيرند:1-چگونه مي‌توان بزهكاري نوجوانان را كاهش داد؟2-تا چه حد بايد نوجوانان را آزاد گذارد؟

  IV.      حل مسئله با روش ديويي

جان ديويي فرآيند حل مسئله را با پيدا كردن عواملي كه موجب مسئله شده‌اند آغاز مي‌كند.

مثال:فردي كه در جنگل به پيش مي رود ممكن است به گودالي برسد كه او را از پيشروي باز دارد.در اينجا،عمق و پهناي گودال و لغزنده بودن ديواره هاي آن مشكل آفرين هستند.در اين موقعيت،عابر راههاي مختلفي براي عبور از گودال در نظر مي گيرد،يكايك آنها را ارزيابي مي كند و سرانجام راه حل نهايي را به كار مي‌گيرد و مسئله را حل مي‌كند.

روش ديويي داراي پنج مرحله به شرح ذيل است:

1)      مشخص كردن مسئله(وجود گودال در مثال فوق).

2)      حدس زدن يا مشخص كردن علل مسئله(عمق،پهنا و لغزنده بودن ديواره‌ها).

3)      فرضيه سازي يا به عبارت ديگر در نظر گرفتن راه حل هاي ممكن(كه با توجه به موقعيت معين مي‌شود).

4)      آزمايش فرضيه‌ها يا انتخاب بهترين راه حل(كه با توجه به موقعيت معين مي‌شود).

5)      اجراي راه حل انتخابي و نتيجه گيري.

توضيح اينكه در روش ديويي تأكيد بر آن است كه دانش‌آموز مستقلا" و با طي مراحل فوق،مسئله را حل كند.