تعريف تشويق

از نظر لغوي كلمه تشويق از واژه شوق و علاقه گرفته شده و به باب تفعيل (تشويق) شده است و از نظر اصطلاحي تشويق، بر ايجاد رغبت و علاقه به انجام يك كار در فراگيران گفته مي‌شود.

به نظر موريس، پاداش معمولا رويدادي است كه بلا فاصله بعد از رفتار اتفاق مي‌افتد و سبب اجراي رفتار مي‌شود. تشويق در امر يادگيري و آموزش، عامل و محركي اساسي براي كودك به حساب مي‌آيد. تجربيات نشان داده كودكاني كه در كلاس و مدرسه به خاطر درس مورد تشويق قرار مي‌گيرند بيش از ديگران به فراگيران در يادگيري كمك مي‌كنند و به فراگيري مسائل موفق مي‌شوند.

نقش تشويق در يادگيري به مراتب مهمتر و مؤثرتر از نقش تنبيه است. همچنين تشويق در يك درس، اگر چه سبب رشد و پيشرفت كودكان در همان درس مي‌شود ولي اثر عام آن، آنقدر پردامنه است كه ديگر دروس را هم در بر مي‌گيرد اين امر به‌خاطر آن است كه كودك در اثر تشويق كلا ديدي مثبت به يادگيري پيدا كرده و بصورت كلي‌تري به درس و مدرسه علاقه پيدا مي‌كند. بدين ترتيب ميتوان گفت كه پاداش، عكس العملي است كه مربي بدنبال رفتار مطلوب متربي از خود نشان مي‌دهد و باعث تكرار رفتار در موقعيت‌هاي بعدي مي‌گردد. پس بهتر است در فرآيند ياد دهي-يادگيري از تشويق بيش ار تنبيه استفاده كنيم، مگر در مواردي ناچار باشيم از تقويت منفي استفاده كنيم.

اصول تشويق

اهم شرايطي كه در تشويق كودكان و حتي بزرگسالان بايد مدنظر قرار گيرد عبارتند از:

1 -شرط سني: در تشويق كودكان شرط سن مهم است. در هر سني مقتضياتي را بايد در نظر گرفت و اين امر شدني نيست. مگر اينكه آگاهي از متون روا‌نشناسي و اطلاعات روان‌شناسي كودك و نوجوان داشته باشيم.

2-شرط جنس: تشويق بهتر است براي پسر و دختر متفاوت باشد. بدين معني كه شرايط حيات رواني و اجتماعي آن را مورد نظر قرار دهيم. پسران بيشتر به اسباب بازي‌هاي جنگي، رزمي و ورزشي راغبند و دختران بيشتر به ظرافت‌كاري‌ها و زيبايي‌هاي اسباب‌بازي‌هاي خانوادگي علاقه نشان مي‌دهند.

3-شرط رواني: نكته مهمي كه در تشويق بايد مد نظر قرار گيرد شرط رواني در سنين مختلف و نوع پايبندي آنها به لذات است.

4-شرط كار و تلاش: در تشويق كودك اعطاي جايزه به آن بايد بين ميزان كار و تلاش و ميزان تشويق رابطه وجود داشته باشد. يعني ميزان تشويق دانش‌آموز با ميزان فعاليت انجام شده برابر باشد تا اثر تربيتي تشويق از بين نرود.

محاسن تشويق

1- تشويق محرك قدرتمند: تشويق سبب پيدايش رغبت و شوق به كار و كوشش و تحصيل مي‌شود و مي‌تواند نقش جهت‌دهنده در انجام فعاليت‌هاي روزمره داشته باشد و زمينه تفكر آينده‌ساز و آينده‌گزين گردد.

2- مداومت در كار نيك: از مواردي كه به‌عنوان اثر و فايده‌ي تشويق در امر تعليم و تربيت مي‌توان نام برد، ادامه كار مفيد است. زماني كه شخص از نظر روحي و رواني احساس مي‌كند كه مفيد واقع شده تلاش مي‌كند تا كار و مساعي اش مستدام باشد و بطور هميشگي تا آنجايي كه برايش امكان‌پذير است كوشش مي‌نمايد تا شايستگي اش را حفظ كند.

3-تشويق عامل پيدايش شهامت: به‌گونه‌اي كه فرد جرات آن را پيدا مي‌كند كه به كاري اقدام كرده يا دست از كاري بردارد.

4-تشويق عامل شادابي فرد: تشويق سببي است براي شادابي و نشاط رواني، ميل به زندگي و انجام وظيفه را در فرد پيدا مي‌كند.

5-تشويق محرك خلاقيت: تشويق عاملي براي به‌كار انداختن ابتكار و خلاقيت، ابداع و اختراع است.

 اثرات نامطلوب عادت به تشويق

بايد سعي نمود فراگير به تشويق و جايزه عادت نكند. بطوري كه اگر مورد تشويق قرار نگرفت و يا جايزه‌اي دريافت نكرد از كار نيك باز بماند. ضمنا بايد دقت نمود تشويق به‌عنوان هدف آموزشي تلقي نشود بلكه وسيله‌اي براي رسيدن به اهداف عالي باشد. لذا عادت به تشويق مي‌تواند خطرساز باشد و اگر اين تشويق‌ها، از كار فرد مورد تشويق، ارزش بيشتري داشته باشد باعث ميشود عادت ناسالمي در فرد ايجاد شود. كه بعد‌ها در مقابل هر تلاشي، هر چند اندك انتظار ستايش و تفدير خواهد داشت.

اثر نامطلوب ديگر آن اين است كه گاهي در فرد حالت رشوه خواهي ايجاد مي‌شود و تا اطمينان به تشويق نداشته باشد از انجام كار مي‌پرهيزد.

تحقيقات روانشناسان نشان داده است: كودكاني كه عادت تشويق در آنها ايجاد شده در بزرگسالي بدون گرفتن پاداش حاضر نيستند به هم‌نوعان خود كمك كنند.

از اثرات نامطلوب ديگر تشويق ايجاد دلهره و اضطراب و نگراني است كه اثرات نامطلوب بر وجود انسان مي‌گذارد.

مسأله مهم ديگر آن است كه تشويق و ستايش متربي آنقدر زياد نگردد كه موجب غرور و بزرگي كاذب در شخص شود. حضرت علي در اين مورد مي‌فرمايند: در مدح و ستايش كسي مبالغه و زياده روي نكن كه باعث فساد در خود و ديگران مي‌شود.

مسائل مربوط به تشويق

1- افراط و تفريط: اگر اصلا تشويق وجود نداشته باشد باعث بيماري‌هاي روحي ميشود. همچنين استفاده زياد نيز باعث مي‌شود كه فرد عادت به تشويق كند و اگر در شرايطي تشويق وجود نداشته باشد كار نيك هم نخواهد بود.

2-تبديل تشويق از وسيله به هدف: تشويق بايد بعنوان وسيله‌اي براي رسيدن به هدف باشد كه متأسفانه بعضي مواقع تشويق هدف قرار مي‌گيرد. يعني اگر شخص كار نيكي را انجام دهد صرفا به‌خاطر گرفتن جايزه و تشويق است.

3-به‌وجود آمدن مقايسه در تشويق: متأسفانه ضعفي كه زياد به چشم مي‌خورد قياسي است كه ميان دانش‌آموزان ضعيف با قوي صورت مي‌گيرد. مربيان بدون توجه به استعدادهاي جسمي و روحي و توانايي‌هاي افراد آنها را با هم مقايسه مي‌كنند كه تأثيرات نامطلوب دارد.

4-تشويق يك كار تعليمي است و يك روش مثبت به شمار مي‌رود: يعني در تعليم و تربيت، تشويق، عامل تسهيل يادگيري، تداوم فرايند ياددهي-يادگيري مي‌باشد، نه فقط عامل تكرار يك رفتار كه توسط دانش‌آموز در موقعيت‌هاي مختلف باشد.

زيان عدم تشويق

تشويق نكردن نه تنها فرد را در بي‌تفاوتي نگه ميدارد بلكه در مواردي عارضه‌آفرين و سبب وارد آوردن صدمه و لطمه بر شخصيت فرد است. تحقيقات روانشناسان نشان داده كه اگر طفلي براي عملي مورد تأييد قرار نگيرد، تدريجا نسبت به آن بي‌تفاوت و حتي رويگردان مي‌شود. همانگونه كه گل‌ها براي رشد نياز به نور، آب، حرارت و هوا دارند كودكان نيز براي پيشرفت خود نياز به تشويق دارند. پس چنانچه دانش‌آموزان از قبال انجام كار بيش از حد مورد انتظار تشويق شوند، چه بسا رغبت‌شان براي انجام مجدد آن كار و كارهاي مشابه كاهش يابد.

اقسام راه‌هاي تشويق

1-تشويق مستقيم و غيرمستقيم: تشويق‌هاي غيرمستقيم اثر بخش‌تر از ترغيب و تشويق مستقيم است. زيرا در تشويق غير مستقيم، اول حالت كلي مي‌تواند وجود داشته باشد. مثلا مربي بگويد كساني كه چنين هستند و به فلان شكل عمل مي‌كنند، مورد توجه و احترام جامعه‌اند و در اين صورت فرد مورد نظر علاقه‌مند مي‌شود كه چنين عمل كند. نكته ديگر، تشويق بصورت مستقيم است كه انواع آن را در ميان افراد جامعه زياد مشاهده مي‌كنيم. نظير اينكه اگر نمره خوب بگيري چنين جايزه‌اي داري. بعضي از متخصصان تعليم و تربيت معتقدند كه تشويق مستقيم مانند اشعه مستقيم خورشيد آزاردهنده و كوركننده است چون منجر به تملق و چاپلوسي مي‌شود.

2-تشويق مادي و معنوي: تشويق مادي مانند اينكه مربي، پدر و مادر قول مي‌دهند كه در صورت فلان موفقيت و انجام كاري، جايزه‌اي تهيه نمايند. البته بايد سن، جنس و توان تشويق شونده بايد در نظر گرفته شود. تا منجر به ياس و نااميدي نشود. ضمنا مربي، پدر و مادر بايد توجه داشته باشند به وعده‌هايي كه ميدهند عمل كنند در غير اينصورت اثرات نامطلوب تربيتي خواهد داشت. گاه تشويق جنبه معنوي دارد در اينصورت بايد شخصيت كودك و فرد مورد تربيت، طوري پرورش يافته باشد كه از موفقيت و پيروزي حاصله محفوظ شده و شيريني آن، خود وسيله تشويق براي ادامه كار يا تكرار كار خوب در او شود. پس در اين مورد موفقيت فرد براي خود حكم تشويق را دارد. تشويق معنوي ديگر، لذت روحي و رواني و استنباطي است كه براي فرد ايجاد مي‌شود كه خود بزرگترين انگيزه براي كار نيك است. احساس رضايت خاطر، ديگر حالتي است كه خود برانگيزاننده‌ي شخص به كار نيك است. و از همه مهمتر كسب رضاي خداوند بعنوان يكي از عوامل معنوي پر اهميت، مد نظر قرار گيرد.

3-تشويق دروني و بروني: در كتاب تربيت آسيب‌زا، تشويق به دو دسته بيروني و دروني تقسيم مي‌شود. تشويق بيروني شامل واكنش‌هايي است كه ديگران براي تكرار و تقويت رفتار فرد ارائه مي‌كنند. به‌طوري كه تشويق بيروني مانع خودبرانگيختگي دروني مي‌شود.

نتيجه‌گيري

تشويق در اندازه‌ي مطلوب و حساب شده مي‌تواند اثرات قابل توجه به بار آورد. تشويق مانند داروي شفا‌بخش است كه بايد بصورت دقيق و به ميزان كافي و با دقت از آن استفاده شود. و چه بسا كم و زياد شدن ان و افراط و تفريط در آن و بموقع نبودن آن اثرات نامطلوبي به بار مي‌آورد.

(از آنجا كه تنبيه آسانترين راه است. آدم‌ها ميل به تنبيه كردن دارند وگرنه پيامد‌هاي مثبت تشويق، صدبرابر بيشتر است.)

منابع و مآخذ:

1-انگيزش در كلاس درس، ترجمه حسن يعقوبي

2-خانواده و تربيت كودك، علي قائمي

3-رشد عاطفي كودكان، فرخنده مفيدي، ماهنامه تربيت، شماره 6

4-مسائل آموزش و پرورش ايران و راهكارهاي آن، دكتر عباس شكاري